Đào tạo, trọng dụng nhân tài trong bối cảnh mới: Kiến tạo hệ sinh thái để bứt phá phát triển

Quang cảnh hội thảo

Hội thảo thu hút sự tham dự của lãnh đạo các đơn vị thuộc Bộ GDĐT, đại diện các bộ, ngành, các trường đại học, viện nghiên cứu, các trường Trung học phổ thông (THPT) chuyên, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế.

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh triển khai các mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, trong đó nguồn nhân lực chất lượng cao và đội ngũ nhân tài khoa học – công nghệ được xác định là yếu tố then chốt quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đào tạo và sử dụng nhân tài – giải pháp then chốt cho phát triển quốc gia

Phát biểu khai mạc hội thảo, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GDĐT) nhấn mạnh, trong bối cảnh đất nước đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, đào tạo và sử dụng nhân tài là một trong những giải pháp mang tính chiến lược.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GDĐT), phát biểu tại hội thảo

Theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, thế giới đang bước vào kỉ nguyên tri thức, nơi khoa học công nghệ, phát minh sáng chế trở thành động lực cốt lõi của tăng trưởng. Do đó, Việt Nam muốn phát triển nhanh và bền vững phải xây dựng được một hệ thống chính sách đồng bộ để phát hiện, bồi dưỡng, sử dụng và giữ chân nhân tài.

Ông cho biết, thời gian qua, nhiều chủ trương lớn đã được ban hành, như các nghị quyết về khoa học công nghệ, giáo dục đào tạo, Luật Giáo dục đại học (sửa đổi) năm 2025, cùng các đề án phát triển nguồn nhân lực công nghệ cao. Những chính sách này đã mở rộng không gian tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học, tạo điều kiện để các trường trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, hạt nhân của hệ sinh thái tri thức.

Đáng chú ý, hệ thống giáo dục đại học đã có bước chuyển mạnh trong phát triển các ngành STEM. Quy mô tuyển sinh tăng nhanh, một số lĩnh vực chiến lược như vi mạch bán dẫn đã hình thành mạng lưới đào tạo rộng khắp với hàng trăm cơ sở tham gia.

Đại biểu dự hội thảo

Tuy nhiên, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế: công tác phát hiện, đào tạo, sử dụng và đãi ngộ nhân tài còn thiếu đồng bộ; liên kết giữa đào tạo và thị trường lao động chưa chặt chẽ; chính sách thu hút và giữ chân nhân tài chưa đủ sức cạnh tranh.

“Chúng ta vẫn còn tình trạng ‘chảy máu chất xám’, lãng phí nhân tài. Nhân tài không ở đâu xa, nhưng chưa được nhận diện và sử dụng đúng cách”, ông nhấn mạnh.

Góc nhìn từ thực tiễn: Những “điểm nghẽn” trong phát hiện và phát triển nhân tài

Tại hội thảo, nhiều ý kiến đã chỉ ra các “điểm nghẽn” tồn tại trong toàn bộ hệ thống phát triển nhân tài, từ giáo dục phổ thông đến đại học và thị trường lao động.

Ở bậc phổ thông, bà Nguyễn Thị Nhiếp, Hiệu trưởng Trường THPT Chu Văn An cho rằng việc phát hiện tài năng chưa phải khó khăn lớn nhất, mà vấn đề nằm ở cách tiếp cận. Hệ thống giáo dục vẫn nặng về thi cử, chủ yếu lựa chọn học sinh giỏi theo một khuôn mẫu, trong khi nhiều dạng tài năng khác chưa được nhận diện đầy đủ.

Bà Nguyễn Thị Nhiếp, Hiệu trưởng Trường THPT Chu Văn An (Hà Nội), trao đổi tại hội thảo

Điều này dẫn đến thực trạng học sinh giỏi trong khuôn khổ bài thi nhưng hạn chế về tư duy độc lập và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn.

Một “điểm nghẽn” khác là sự thiếu liên thông trong lộ trình phát triển. Nhiều học sinh xuất sắc ở bậc THPT nhưng khi lên đại học lại không phát huy được năng lực do thiếu định hướng dài hạn và môi trường phù hợp.

Bà Trần Thùy Dương, Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam cho rằng, để nuôi dưỡng những “hạt giống tốt”, nhà trường cần nhiều hơn đội ngũ giáo viên giỏi. Cùng với đó, cơ sở vật chất, đặc biệt là hệ thống phòng thí nghiệm STEM, đang trở thành yếu tố then chốt trong bối cảnh khoa học công nghệ phát triển mạnh mẽ.

Ở góc độ đại học, PGS.TS Nguyễn Phong Điền, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng thách thức lớn nhất là tốc độ phát triển của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang vượt xa nhịp điều chỉnh của chương trình đào tạo. Nếu chương trình không cập nhật kịp, sinh viên giỏi cũng khó phát huy hết năng lực.

Trong khi đó, từ phía doanh nghiệp, đại diện Trung tâm R&D Samsung Việt Nam cho biết sinh viên Việt Nam có nhiều điểm mạnh như khả năng tự học, nhưng vẫn thiếu năng lực nghiên cứu chuyên sâu và kĩ năng làm việc trong môi trường quốc tế. Điều này tạo ra khoảng cách giữa đào tạo và yêu cầu thực tế.

Các đại biểu thảo luận tại hội thảo

Một vấn đề khác được nhấn mạnh là tư duy về nhân tài còn hạn chế. TS Nguyễn Thị Thìn, Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao cho rằng đào tạo tài năng hiện vẫn thiên về STEM, trong khi cần mở rộng sang các lĩnh vực khác để hình thành những con người đa năng, có khả năng thích ứng và dẫn dắt.

Bài toán đặt ra và những hướng đi từ thực tiễn

Trước những thách thức đó, hội thảo đã tập trung đề xuất nhiều giải pháp mang tính hệ thống, hướng tới xây dựng một hệ sinh thái phát triển nhân tài quốc gia.

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nhấn mạnh, trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, khái niệm tài năng đang thay đổi. Không chỉ là những cá nhân xuất sắc trong khuôn khổ truyền thống, mà còn là những người có tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng và khát vọng cống hiến.

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong phát biểu tại hội thảo

Điều này đòi hỏi hệ thống giáo dục phải đổi mới mạnh mẽ, xã hội cần xây dựng môi trường khuyến khích sáng tạo và chấp nhận khác biệt.

Từ góc độ quản lí, TS Đặng Văn Huấn, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GDĐT), cho biết Bộ GDĐT đã xây dựng các chương trình đào tạo nguồn nhân lực công nghệ cao với mục tiêu nâng tỉ lệ người học STEM lên 35%, đồng thời đào tạo hàng nghìn kĩ sư, thạc sĩ và tiến sĩ trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược mỗi năm.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh một số định hướng lớn, như xây dựng hệ thống phát hiện và nuôi dưỡng nhân tài sớm, có tính liên thông từ phổ thông đến sau đại học. Nhân tài cần được “ươm mầm” từ sớm và phát triển liên tục trong một hệ thống nhất quán.

Đổi mới mô hình đào tạo theo hướng cá thể hóa, gắn với nghiên cứu và thực tiễn. Sinh viên tài năng cần được học trong môi trường sáng tạo, tham gia trực tiếp vào các phòng thí nghiệm và dự án thực tế.

TS Đặng Văn Huấn, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GDĐT), phát biểu tại hội thảo

Cùng với đó, cần tăng cường liên kết “ba nhà”: Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp. Đây là giải pháp then chốt để gắn đào tạo với nhu cầu sử dụng, đồng thời tạo môi trường phát triển và trọng dụng nhân tài.

Đồng thời, xây dựng môi trường làm việc cạnh tranh, minh bạch, đủ sức thu hút và giữ chân nhân tài, có cơ chế thu hút chuyên gia quốc tế.

Đáng chú ý, câu chuyện về ngành bán dẫn được nhấn mạnh như một “cơ hội vàng”. Với nhu cầu nhân lực lớn trên toàn cầu, Việt Nam có cơ hội tham gia sâu vào chuỗi giá trị nếu chuẩn bị tốt nguồn nhân lực chất lượng cao.

Khẳng định việc đào tạo và trọng dụng nhân tài không còn là nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục, mà là bài toán tổng thể của cả hệ thống chính trị, doanh nghiệp và toàn xã hội, các đại biểu thống nhất quan điểm: cần tiếp cận phát triển nhân tài theo hướng hệ sinh thái, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, các cơ sở giáo dục là trung tâm, doanh nghiệp là đối tác và xã hội là môi trường nuôi dưỡng.

Các đại biểu thảo luận tại hội thảo

Đầu tư cho nhân tài chính là đầu tư cho tương lai của quốc gia. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, nếu xây dựng được một hệ sinh thái nhân tài khoa học – công nghệ đủ mạnh, Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra bước bứt phá, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong kỉ nguyên mới.