Rỡ rào cản ngôn ngữ để học sinh dân tộc thiểu số tiếp thu kiến thức phổ thông

Hạn chế tiếng Việt: Rào cản đối với học sinh dân tộc thiểu số

Xác định ngôn ngữ là rào cản ảnh hưởng lớn đến việc học tập, phát triển kỹ năng của học sinh (DTTS), những năm qua, ngành Giáo dục và Đào tạo cả nước tập trung nhiều giải pháp tăng cường tiếng Việt cho học sinh ở khu vực này. Cùng với đó, các địa phương có học sinh là con em người DTTS cũng có nhiều cách làm sáng tạo để tăng cường giảng dạy tiếng Việt cho học sinh, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục địa phương.

Một tiết học tại Trường Phổ thông dân tộc nội trú Hàm Thuận, Bình Thuận. (Ảnh KT)

Năm học 2023-2024, Trường tiểu học Đắk Á, xã Bù Gia Mập, huyện Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước có 450 học sinh, trong đó hơn 80% là đồng bào DTTS. Học sinh lớp 1 có 101 em. Cô Phạm Thị Thoa, giáo viên chủ nhiệm lớp 1A, Trường tiểu học Đắk Á cho biết, phần lớn học sinh trong lớp là con em đồng bào dân tộc M’nông, S’tiêng, nhiều em chưa qua mẫu giáo nên khả năng nói, hiểu tiếng Việt còn hạn chế. Thậm chí khi cô yêu cầu mở sách, lấy dụng cụ học tập để học bài, có em không hiểu cô đang nói gì, vì vậy công tác dạy và học gặp rất nhiều khó khăn. “Không chỉ hạn chế về tiếng Việt, các em còn nhút nhát, rụt rè, sợ tiếp xúc với giáo viên. Hai tuần đầu sau khi nhập học, chúng tôi phải tăng cường giao tiếp để tạo sự gần gũi, cùng với đó dạy bảng chữ cái, số đếm để các em làm quen với tiếng Việt. Chỉ khi các em giao tiếp bằng tiếng Việt tốt thì mới tiếp thu bài giảng hiệu quả” – Cô Thoa chia sẻ. Cô Nguyễn Thị Thúy Hà, Hiệu trưởng Trường tiểu học Đắk Á, môi trường giao tiếp tiếng Việt bị hạn chế chính là rào cản lớn nhất để rèn kỹ năng sử dụng tiếng Việt của học sinh DTTS. Nắm bắt được những khó khăn đó, nhiều năm qua, trường tập trung bổ túc thêm tiếng Việt cho các em. Trong quá trình dạy, giáo viên chú ý phân loại khả năng tiếng Việt của từng em để có phương pháp, nội dung dạy tiếng Việt cho phù hợp.

Cô Đỗ Thị Lịch, Hiệu trưởng trường Tiểu học Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước cho biết: vào dịp hè, chúng tôi thường có các lớp tăng cường tiếng Việt nên đầu năm học mới các em tiếp thu bài nhanh hơn. Tuy nhiên gần 3 năm nay, nhà trường không nhận được kế hoạch hướng dẫn của Sở GD&ĐT về việc mở các lớp tăng cường tiếng Việt cho học sinh dịp hè nên phải chờ đầu năm học mới bố trí giáo viên kèm thêm cho các em. Mặc dù nhà trường đã tăng cường nhiều biện pháp, song do vốn tiếng Việt của học sinh DTTS còn hạn chế, nên các em tiếp thu bài học khá chậm. Khi thầy, cô giáo giảng bài, các em không hiểu được nghĩa của từ dẫn đến mau quên, ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục.

Còn tại tỉnh Quảng Trị, theo số liệu thống kê của ngành Giáo dục và Đào tạo, học sinh tiểu học người DTTS trên địa bàn tỉnh chiếm gần 20% học sinh tiểu học của toàn tỉnh. Xác định ngôn ngữ là rào cản ảnh hưởng lớn đến việc học tập, phát triển kỹ năng của học sinh người dân tộc thiểu số (DTTS), những năm qua, ngành Giáo dục và đào tạo Quảng Trị tập trung nhiều giải pháp tăng cường tiếng Việt cho học sinh ở khu vực này. Đối với trẻ em người DTTS, khó khăn về giao tiếp tiếng Việt là rào cản lớn nhất của các em khi đến trường bởi đây là môi trường duy nhất mà các em thực hành tiếng Việt còn thời gian chủ yếu ở nhà, ở cộng đồng thì chủ yếu nói tiếng Bru - Vân Kiều. Thực tế, tại các trường tiểu học có học sinh người DTTS cho thấy, thường thì hầu hết học sinh vào lớp 1 nói tiếng Việt rất kém, phải mất 3-4 tháng của học kỳ I, học sinh mới quen với nền nếp học tập và vốn tiếng Việt mới tốt dần lên.

Tăng cường tiếng Việt cho trẻ DTTS, chìa khóa nâng cao chất lượng giáo dục địa phương

Để nâng cao chất lượng giáo dục ở vùng DTTS, các địa phương có học sinh DTTS trong cả nước đang tiếp tục thực hiện giai đoạn 2 của đề án “Tăng cường tiếng Việt cho trẻ em mầm non, học sinh tiểu học người DTTS giai đoạn 2016 - 2020, định hướng đến 2025” do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2016.

Theo cô giáo Nguyễn Thị Thuận, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Thuận, huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị, để tăng cường Tiếng Việt cho học sinh, nhà trường sắp xếp lại đội ngũ cán bộ, giáo viên, đồng thời tăng thời lượng cho việc dạy học môn Tiếng Việt từ 350 tiết lên 500 tiết tức là dạy thêm 2 buổi/tuần (dạy 7 buổi/tuần so với trước đây là 5 buổi/ tuần đối với các lớp từ lớp 4 và lớp 5; 9 buổi/tuần đối với học sinh lớp 1, 2, 3 theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018); lưu ý rèn luyện các kỹ năng nghe, đọc, nói, viết cho học sinh. Cùng với đó, Khuyến khích giáo viên sử dụng những ngữ liệu gần gũi với học sinh; tích hợp, lồng ghép dạy để tăng cường tiếng Việt thông qua các môn học và hoạt động ngoài giờ lên lớp; tổ chức tốt các hoạt động xã hội, hoạt động ngoại khóa, bổ ích để tạo môi trường giao tiếp bằng tiếng Việt và làm giàu vốn từ cho học sinh. “Chúng tôi duy trì đều đặn trong năm học vừa qua là khuyến khích giáo viên tổ chức đọc truyện cho học sinh nghe hoặc tập cho học sinh đọc truyện vào 15 phút đầu giờ. Giáo viên dành thời gian kèm cặp, giúp đỡ, hỗ trợ học sinh ngoài giờ học để khắc phục học sinh chưa đạt chuẩn kiến thức kỹ năng môn Tiếng Việt; đồng thời trang trí lớp học sinh động như mẫu chữ viết, xây dựng góc học tập trưng bày sản phẩm, góc “Em yêu tiếng Việt”, các tranh ảnh gần gũi, quen thuộc với học sinh, góc thư viện thân thiện”, cô Thuận chia sẻ.

Tăng cường tiếng Việt cho trẻ em DTTS là “chìa khóa” nâng cao chất lượng giáo dục tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Hàm Thuận, Bình Thuận. (Ảnh KT)

Cùng với đó, các giáo viên cũng vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, dạy tiếng Việt với tư cách dạy học ngôn ngữ thứ hai, sử dụng tiếng mẹ đẻ để dạy học tiếng Việt, tăng thời lượng luyện nói cho học sinh. Đồng thời xây dựng môi trường giao tiếp tiếng Việt thông qua các hoạt động trải nghiệm, trò chơi, kể chuyện, hoạt động nhóm… trang trí các góc học tập, thư viện nhằm thu hút học sinh đến thư viện. Bên cạnh nỗ lực của ngành Giáo dục, sự đồng hành của gia đình và cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số (DTTS) tăng cường tiếng Việt. Theo chia sẻ của nhiều giáo viên tại các địa phương, học sinh DTTS chủ yếu giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ khi ở nhà, vì vậy phụ huynh cần được tuyên truyền để ý thức rõ tầm quan trọng của tiếng Việt đối với việc học tập và tương lai của con em mình. Các trường học đã chủ động phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức các buổi họp mặt, tập huấn cho phụ huynh, hướng dẫn cách tạo môi trường giao tiếp tiếng Việt tại nhà. Một số phụ huynh đã bắt đầu khuyến khích con em xem các chương trình truyền hình bằng tiếng Việt, đọc sách, truyện thiếu nhi và tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ tại trường. Đặc biệt, việc vận động các trưởng thôn, người có uy tín trong cộng đồng tham gia cùng nhà trường trong việc thúc đẩy phong trào học tiếng Việt cũng mang lại hiệu quả tích cực.

Dù đạt được nhiều kết quả đáng khích lệ, việc tăng cường tiếng Việt cho học sinh DTTS vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Một trong số đó là thiếu hụt đội ngũ giáo viên có chuyên môn sâu về dạy tiếng Việt như một ngôn ngữ thứ hai. Giáo viên phải tự học hỏi, sáng tạo trong phương pháp giảng dạy để phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa của học sinh DTTS. Ngoài ra, cơ sở vật chất ở nhiều trường học vùng DTTS vẫn còn hạn chế. Không gian lớp học chưa đáp ứng đủ điều kiện để tổ chức các hoạt động dạy học sinh động. Sách giáo khoa, tài liệu bổ trợ và thiết bị dạy học cũng thiếu thốn, khiến việc tạo môi trường học tập hấp dẫn trở nên khó khăn hơn. Chưa kể, sự khác biệt lớn giữa tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt về cấu trúc ngữ pháp, âm vị học cũng khiến học sinh DTTS gặp nhiều trở ngại trong việc phát âm và hiểu ý nghĩa từ ngữ. Đặc biệt, một số trẻ phải học tiếng Việt mà chưa thực sự thành thạo tiếng mẹ đẻ, điều này tạo ra gánh nặng kép đối với các em trong việc tiếp thu kiến thức.

Để khắc phục các hạn chế và tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục cho học sinh DTTS, các địa phương cần ưu tiên triển khai đồng bộ các giải pháp. Việc tập huấn cho đội ngũ giáo viên dạy tiếng Việt như một ngôn ngữ thứ hai cần được thực hiện thường xuyên hơn, với sự hỗ trợ của các chuyên gia ngôn ngữ và giáo dục. Ngoài ra, các chương trình tăng cường tiếng Việt nên được thiết kế linh hoạt, phù hợp với đặc điểm của từng vùng, từng nhóm dân tộc, đồng thời tích hợp với nội dung giáo dục văn hóa dân tộc để tăng tính gần gũi và hiệu quả. Cần xây dựng thêm các tài liệu học tập bằng song ngữ để hỗ trợ quá trình chuyển đổi từ tiếng mẹ đẻ sang tiếng Việt một cách tự nhiên. Bên cạnh đó, cần đầu tư cải thiện cơ sở vật chất, xây dựng thêm các phòng học chuyên biệt, thư viện và không gian sáng tạo để học sinh có môi trường học tập thuận lợi nhất. Các chương trình giao lưu, thi đua, hội trại, ngày hội đọc sách cần được duy trì và mở rộng để tạo động lực học tiếng Việt cho các em.

Việc tăng cường tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số không chỉ là nhiệm vụ giáo dục mà còn là trách nhiệm xã hội, là hành động cụ thể nhằm bảo đảm sự công bằng trong tiếp cận tri thức. Bằng những giải pháp đồng bộ, sự vào cuộc mạnh mẽ của các cấp, các ngành, gia đình và cộng đồng, học sinh DTTS sẽ không chỉ vượt qua rào cản ngôn ngữ mà còn có cơ hội phát triển toàn diện hơn. Ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp, mà còn là cầu nối văn hóa và tri thức, giúp các em hội nhập với cộng đồng, mở rộng cánh cửa tương lai. Với sự kiên trì và quyết tâm, hy vọng rằng trong thời gian tới, mọi học sinh DTTS sẽ tự tin, chủ động trên con đường học vấn, trở thành những công dân có ích cho xã hội.

Bài và ảnh: Hiền Kim