Áp dụng linh hoạt các giải pháp dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số

Tại các vùng dân tộc thiểu số, trẻ em thường không được tiếp xúc nhiều với tiếng Việt trong sinh hoạt hàng ngày, mà chủ yếu sử dụng tiếng mẹ đẻ. Điều này dẫn đến không ít khó khăn trong việc tiếp thu kiến thức khi các em bắt đầu bước vào lớp 1. Để giải quyết vấn đề này, việc triển khai các giải pháp linh hoạt và phù hợp trong việc dạy tiếng Việt cho trẻ em DTTS là rất quan trọng.

Tại sao cần chú trọng dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số?

Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, với 54 dân tộc anh em sinh sống, trong đó các dân tộc thiểu số chiếm khoảng 14% dân số cả nước. Mỗi dân tộc có một ngôn ngữ, văn hóa riêng biệt, và tiếng mẹ đẻ là phần không thể thiếu trong đời sống và sinh hoạt hàng ngày của họ. Tuy nhiên, khi trẻ em DTTS bước vào môi trường học đường, tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức được sử dụng trong giảng dạy. Việc trẻ em DTTS không thành thạo tiếng Việt sẽ tạo ra rào cản lớn trong việc tiếp thu kiến thức, cũng như trong giao tiếp với giáo viên và bạn bè. Cùng với đó, hiện tại chương trình gíao dục phổ thông đang được biên soạn bằng tiếng Việt, vì vậy, việc dạy tiếng Việt cho học sinh là điều hết sức cần thiết, liên quan chặt chẽ đến chất lượng giáo dục của các điạ phương

Hơn nữa, việc dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số còn giúp bảo tồn và phát huy tiếng mẹ đẻ của các dân tộc, đồng thời tạo cơ hội cho các em học hỏi và phát triển bản thân trong môi trường giáo dục chính thống. Điều này không chỉ có ý nghĩa với sự nghiệp giáo dục, mà còn góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, tạo ra sự hòa nhập và đồng thuận trong xã hội. Cùng với đó, hình thành cho trẻ DTTS những kỹ năng học tập cơ bản  và năng lực sử dụng tiếng Việt, kỹ năng giao tiếp, ứng xử xã hội trước khi vào lớp 1. Theo mục tiêu của Đề án Tăng cường tiếng Việt trên cơ sở tăng cường tiếng mẹ đẻ cho trẻ mầm non vùng dân tộc thiểu số thì đến năm 2025 có 30% trẻ em trong các cơ sở giáo dục mầm non được tăng cường tiếng Việt trên cơ sở tiếng mẹ đẻ của trẻ phù hợp theo độ tuổi; có ít nhất 50% các tỉnh tập trung đông trẻ em người dân tộc thiểu số có mô hình về tăng cường tiếng Việt trên cơ sở tiếng mẹ đẻ của trẻ.

Các thầy, cô giáo Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học và Trung học Cơ sở Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái, một điạ phương có đông học sinh là người DTTS cho biết: nếu các em học sinh lớp 1 không được tăng cường tiếng Việt trước khi vào lớp 1 sẽ bị hụt hẫng rất nhiều khibươcs chân vào lớp 1. Vì các em không thể ngay lập tức tiếp thu kiến thức từ sách giáo khoa mà thâmj chí còn ngần ngại khi tiếp xúc với giáo viên.

Học sinh trường Phổ thông Dân tộc Bán trú TH-THCS Trạm Tấu, Yên Bái. Ảnh: KT

Ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Giáo dục Tiểu học (Bộ Giáo dục và Ðào tạo) khẳng định: Ðể thực hiện thành công đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông 2018, việc dạy và học tiếng Việt cho trẻ em vùng dân tộc thiểu số trước khi vào lớp 1 có vai trò quan trọng, là điều kiện tiên quyết để bảo đảm chất lượng học sinh tốt nhất cho vùng dân tộc thiểu số. Hiện nay tại nhiều địa phương, học sinh lớp 1 vùng dân tộc thiểu số đang sử dụng Tiếng Việt là ngôn ngữ thứ hai khi học các môn học khoa học và các em đang thiếu các năng lực về ngôn ngữ tiếng Việt.

Linh hoạt các giải pháp dạy tiếng Việt cho trẻ

Lạng Sơn là tỉnh miền núi biên giới phía Bắc, toàn tỉnh có 232 cơ sở giáo dục mầm non và 249 cơ sở  có bậc học tiểu học. Với đặc thù học sinh là người dân tộc thiểu số chiếm đa số trong các trường học, do đó để các em có thể nói tiếng Việt thành thạo từ khi còn nhỏ, ngành giáo dục tỉnh đã tổ chức nhiều hoạt động, lồng ghép nhiều giải pháp giảng dạy tiếng Việt. Các trường đã chủ động xây dựng chuyên đề về dạy học tiếng Việt, dạy học tích hợp cấp tổ, cấp trường, lựa chọn các nội dung tích hợp tiếng Việt để thực hiện phù hợp với điều kiện của nhà trường và việc dạy học tích hợp đã được thể hiện trên giáo án, trong các tiết học và các hoạt động giáo dục. Cùng với đó, để tạo môi trường tăng cường tiếng Việt cho trẻ, học sinh, các trường còn tổ chức các hoạt động tập thể, hoạt động trải nghiệm tạo cơ hội cho học sinh rèn kỹ năng trình bày, nói, thuyết trình trước đông người; thành lập các câu lạc bộ tiếng Việt; tổ chức giao lưu câu lạc bộ tiếng Việt cấp cụm trường; tổ chức giao lưu “Tiếng Việt của chúng em” cho học sinh dân tộc thiểu số tại điểm trường lẻ; tổ chức ngày Hội kể chuyện theo sách, trưng bày vở sạch, chữ đẹp cho học sinh, giáo viên… qua đó, tạo phong trào đọc sách trong nhà trường, giúp học sinh thường xuyên được tiếp cận và giao tiếp bằng tiếng Việt.

Hàng năm, Sở Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) tỉnh Lạng Sơn thường xuyên tổ chức các hội thi tiếng Việt cho học sinh. Các hội thi đã góp phần nâng cao kỹ năng sử dụng tiếng Việt, bồi dưỡng tình yêu tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số. Đồng thời, phát triển các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết của học sinh dân tộc thiểu số cấp tiểu học, tạo sân chơi bổ ích và lý thú, giúp học sinh thực sự được giao lưu, chia sẻ vốn tiếng Việt và kinh nghiệm sử dụng tiếng Việt trong học tập cũng như trong ứng xử hằng ngày. Song song với đó, các phòng GDĐT cũng đôn đốc các trường khai thác, sử dụng hiệu quả các thiết bị dạy học, đồ dùng, đồ chơi, xây dựng mô hình thư viện thân thiện, thư viện ngoài trời, tạo không gian đọc cho học sinh với nội dung giáo dục phù hợp với từng độ tuổi, từng đối tượng. Đặc biệt, một số phòng GDĐT đã phối hợp với Thư viện tỉnh, cấp huyện tổ chức các hoạt động “Thư viện lưu động đa phương tiện”, tổ chức các gian hàng giới thiệu, trưng bày sách, phục vụ đọc sách miễn phí hoặc quyên góp, ủng hộ cho thư viện các nhà trường. Đây cũng là một trong các giải pháp thiết thực, phù hợp trong việc tạo môi trường tiếng Việt để học sinh có cơ hội và hình thành thói quen, văn hóa đọc cho học sinh, củng cố và hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số học tốt môn tiếng Việt.

Cùng với đó, vai trò của các tổ chức đoàn thể để tăng cường tiếng Việt cho trẻ là hết sức quan trọng, nhất là vai trò của các tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trong việc thành lập các thư viện sách lưu động phục vụ học sinh, đặc biệt là học sinh Tiểu học đã giúp các em tiếp xúc nhiều hơn với tiếng Việt và tăng cường khả năng ngôn ngư. Nhiều năm qua, Thư viện lưu động tại Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học và Trung học Cơ sở Bùi Thị Xuân, xã Ea Sin, huyện Krông Búk, tỉnh Đắk Lắk đã phát huy tác dụng tích cực trong tăng cường tiếng Việt cho học sinh.

Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, để thực hiện việc dạy tăng cường tiếng Việt cho trẻ em DTTS thì phải cần sự chung tay của cộng đồng, sao cho sử dụng tiếng Việt gắn liền với cộng đồng dân cư, trong sinh hoạt ở mỗi bản làng. Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, có khoảng 53% giáo viên là người dân tộc thiểu số; còn lại 47% giáo viên là người Kinh chỉ biết tiếng Việt. Khi dạy trẻ em vùng đồng bào dân tộc thiểu số, các thầy cô người Kinh phải học và sử dụng tiếng dân tộc. Do đó, phải đẩy mạnh truyền thông để thấy việc tăng cường tiếng Việt trên cơ sở phát huy, bảo tồn tiếng dân tộc là một nhiệm vụ quan trọng. Để tạo môi trường sử dụng tiếng Việt cần phải tổ chức các hoạt động, tăng cường sử dụng các học liệu, đồ dùng đồ chơi để dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số. Trong chương trình Giáo dục mầm non cần có số tiết khung để dạy tiếng dân tộc, cộng với môi trường hoạt động phù hợp để học tiếng Việt thì mới mang lại hiệu quả cao trong việc tăng cường tiếng Việt cho trẻ em là người DTTS. Đặc biệt, cần tạo ra môi trường sử dụng tiếng Việt hàng ngày: “Môi trường sử dụng tiếng Việt cần gắn liền với cộng đồng dân cư, trong sinh hoạt ở mỗi bản làng song song với việc sử dụng tiếng dân tộc của trẻ. Để làm được điều này thì không chỉ riêng nhà trường, cả cộng đồng xã hội, chính quyền địa phương cần chung tay vào cuộc” - Một lãnh đạo Bộ Giáo dục chỉ rõ.

Việc tăng cường dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số không chỉ là một yêu cầu cấp thiết trong hệ thống giáo dục mà còn là nhiệm vụ quan trọng nhằm đảm bảo sự công bằng, bình đẳng trong tiếp cận tri thức và cơ hội phát triển. Với đặc điểm đa dạng về văn hóa, ngôn ngữ, việc giáo dục trẻ em DTTS không chỉ giúp các em làm quen và sử dụng thành thạo tiếng Việt mà còn góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và xây dựng sự hòa nhập trong cộng đồng. Các giải pháp linh hoạt như tổ chức câu lạc bộ tiếng Việt, hội thi tiếng Việt, các hoạt động trải nghiệm, hay phát triển thư viện thân thiện đã chứng minh hiệu quả trong việc hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số tiếp cận tiếng Việt một cách tự nhiên và sáng tạo. Mô hình này không chỉ giúp các em nâng cao kỹ năng nghe, nói, đọc, viết mà còn xây dựng sự tự tin, tình yêu với tiếng Việt, từ đó tạo nền tảng vững chắc cho việc học tập các môn học khác trong chương trình giáo dục. Đồng thời, sự chung tay của cộng đồng, chính quyền địa phương, cùng nỗ lực của giáo viên trong việc kết hợp tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt đã tạo nên môi trường học tập thân thiện và gần gũi hơn đối với trẻ em DTTS.

Bên cạnh đó, để đạt hiệu quả lâu dài, cần đẩy mạnh truyền thông về ý nghĩa của việc tăng cường tiếng Việt gắn liền với bảo tồn tiếng mẹ đẻ, từ đó khuyến khích sự tham gia của toàn xã hội. Các chính sách cần hướng đến việc tăng cường đào tạo giáo viên, nhất là giáo viên người dân tộc, đồng thời tạo điều kiện để giáo viên người Kinh học và sử dụng tiếng dân tộc nhằm tăng sự gắn kết và hỗ trợ hiệu quả hơn trong giảng dạy. Đặc biệt, cần tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị, học liệu phù hợp, đồng thời phát triển các mô hình giáo dục tích hợp với môi trường thực tế tại các bản làng. Trong bối cảnh thực hiện đổi mới giáo dục phổ thông theo chương trình 2018, việc dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số càng trở nên quan trọng, là chìa khóa giúp các em vượt qua rào cản ngôn ngữ, mở rộng tri thức và phát triển toàn diện. Để đạt được mục tiêu này, không chỉ cần sự chỉ đạo của các cấp lãnh đạo mà còn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng trong việc xây dựng một môi trường giáo dục đa văn hóa, bình đẳng và bền vững. Như vậy, dạy tiếng Việt cho trẻ em DTTS không chỉ là nhiệm vụ giáo dục mà còn là sự đầu tư dài hạn cho tương lai của các thế hệ trẻ em, góp phần xây dựng một xã hội hòa nhập, đồng thuận, phát triển và giữ vững bản sắc dân tộc trong sự đa dạng của văn hóa Việt Nam.

Lê Châu