Dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số - Cần tạo môi trường thuận lợi và nâng cao chất lượng giáo viên

Tầm quan trọng của môi trường học tập và sự phát triển ngôn ngữ

Môi trường học tập đóng vai trò then chốt trong việc hình thành và phát triển khả năng ngôn ngữ ở trẻ em, đặc biệt là trong giai đoạn đầu đời. Một môi trường thuận lợi, giàu tương tác sẽ kích thích sự tò mò, hứng thú của trẻ với ngôn ngữ. Khi được tiếp xúc thường xuyên với các hoạt động giao tiếp như trò chuyện, kể chuyện, hay tham gia các trò chơi ngôn ngữ, trẻ sẽ dễ dàng ghi nhớ từ vựng, phát triển khả năng diễn đạt và tư duy ngôn ngữ. Yếu tố tâm lý cũng chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường học tập: một không gian thân thiện, khích lệ sẽ giúp trẻ tự tin hơn khi giao tiếp, không sợ sai, từ đó dần hình thành thói quen sử dụng ngôn ngữ một cách linh hoạt.

Đặc biệt đối với trẻ em DTTS, môi trường học tập không chỉ cần hỗ trợ về mặt ngôn ngữ mà còn phải gần gũi với văn hóa, lối sống của trẻ. Sự kết hợp hài hòa giữa tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt trong các hoạt động học tập, cùng với sự động viên từ gia đình, nhà trường và cộng đồng, sẽ tạo điều kiện lý tưởng để trẻ phát triển ngôn ngữ một cách tự nhiên và hiệu quả.

Với các trường phổ thông nói chung, đặc biệt là trường tiểu học, việc dạy tăng cường tiếng Việt là hoạt động thường xuyên và đòi hỏi nhiều sự sáng tạo để học sinh sử dụng tiếng Việt một cách tự nhiên, không gò bó. “Ngày hội tiếng Việt” tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Hồng Thu (Sìn Hồ, Lai Châu) là một ví dụ điển hình cho cách làm sáng tạo này.

Ngày hội tiếng Việt của Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Hồng Thu (Sìn Hồ, Lai Châu)

 Một môi trường thuận lợi giúp trẻ em DTTS học tiếng Việt tốt hơn

Một môi trường thuận lợi cho trẻ em DTTS học tiếng Việt không chỉ cần đầy đủ về cơ sở vật chất mà còn phải đáp ứng được các yếu tố tâm lý, văn hóa và phương pháp giảng dạy phù hợp với đặc điểm của trẻ. Trẻ em cần cảm thấy thoải mái, không bị áp lực hay lo sợ khi tiếp xúc với một ngôn ngữ mới. Lớp học nên được thiết kế với màu sắc sinh động, hình ảnh gần gũi và tài liệu học tập đa dạng. Sự khích lệ và thái độ thân thiện của giáo viên sẽ tạo cảm giác tự tin, khuyến khích trẻ tham gia tích cực vào các hoạt động học tập.

Đặc biệt, cần quan tâm đến những trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, điều kiện đi lại không thuận tiện, dễ dẫn đến tâm lý không muốn đi học, bỏ học giữa chừng. Chính quyền địa phương và nhà trường cần có những hành động, biện pháp tích cực để tạo điều kiện cho những trẻ em có hoàn cảnh như vậy có cơ hội đến trường học tập như các bạn đồng trang lứa.

Để trẻ hứng thú với tiếng Việt, yêu thích và muốn giao tiếp, học tập bằng tiếng Việt, giáo viên cần có phương pháp giảng dạy linh hoạt và gần gũi. Linh hoạt kết hợp giữa tiếng mẹ đẻ của trẻ và tiếng Việt trong giai đoạn đầu, giúp trẻ dễ dàng hiểu và làm quen với ngôn ngữ mới. Sử dụng các phương pháp học tập sáng tạo “vừa học vừa chơi” tạo liên kết, cuốn hút học sinh với bài học như: trò chơi, bài hát, kể chuyện, đóng kịch, học từ thực tế với các đồ vật trực quan… Nội dung học nên gắn liền với cuộc sống hằng ngày, những hình ảnh, tình huống quen quen thuộc để trẻ dễ dàng liên hệ và ghi nhớ.

Hiệu trưởng Trường Mầm non Hoa Mai (Lào Cai) Nguyễn Thị Học chia sẻ: Trường có gần 100% trẻ là con em người đồng bào DTTS, nên trường chủ trương dạy trẻ tập nói bằng tiếng Việt với các từ gần gũi đến câu đơn giản rồi mới đến câu phức tạp. Khi trẻ mới ra lớp, cô giáo chỉ dạy một vài từ tiếng Việt. Khi trẻ có một số vốn từ nhất định thì mới tăng thời gian dạy tiếng. Mỗi tiếng được minh họa bằng các đồ dùng, đồ chơi, nên giúp trẻ dễ hình dung, dễ nhớ. Trong các giờ hoạt động hay sinh hoạt ngoài trời, các cô đều dùng tiếng Việt giải thích các sự vật, hiện tượng xung quanh các em.

Lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) tỉnh Lào Cai cho biết: Năm học 2023 - 2024, tỉnh có 61.027 học sinh DTTS, chiếm 71,5%. Nhận thức dạy và học tiếng Việt cho trẻ em trước khi vào lớp 1 là vấn đề hết sức cần thiết, hằng năm, Sở GDĐT tỉnh xây dựng kế hoạch tăng cường tiếng Việt cho học sinh DTTS trên địa bàn. Đến nay, tất cả các trường đều xây dựng môi trường tăng cường tiếng Việt thân thiện với học sinh DTTS như: Thư viện đa năng, thư viện xanh, thư viện di động, làm truyện tranh khổ to, khổ nhỏ; tổ chức hội trại đọc; tại các thôn bản xây dựng thư viện cộng đồng; tăng cường hoạt động trải nghiệm "Ngày hội cha mẹ cùng con học tiếng Việt tại nhà nhằm nâng cao năng lực và các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết cho học sinh.

Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên: Cốt lõi của thành công

Để đảm bảo hiệu quả của các giải pháp trên, hoạt động nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên tại các trường Phổ thông dân tộc nội trú, trường Phổ thông dân tộc bán trú, trường phổ thông có học sinh bán trú thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 đóng vai trò vô cùng quan trọng. Các chương trình bồi dưỡng, tập huấn chuyên sâu sẽ trang bị cho giáo viên những kiến thức, kỹ năng sư phạm hiện đại, đặc biệt là các phương pháp dạy tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số một cách hiệu quả nhất.

Cùng với đó, cần phát huy hơn nữa vai trò của những giáo viên ở các điểm trường lẻ. Họ chính là người trực tiếp giảng dạy tiếng Việt cho học sinh là con em các dân tộc thiểu số ở những vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn, nơi ít được tiếp xúc với tiếng phổ thông. Thực tế đã cho thấy, vai trò của những người giáo viên “cắm bản” đã phát huy rất lớn ở những bậc học đầu tiên (lớp 1) khi trang bị nền tảng tiếng Việt cho học sinh. Các giáo viên ở các điểm trường của trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Ba Tầng (Hướng Hóa, Quảng Trị) đã thực sự là người đưa các em học sinh người dân tộc thiểu số đến với ánh sáng của tri thức bằng việc trang bị cho các em kiến thức đầu tiên để tiếp thu được chương trình giáo dục, đó là tiếng Việt.

Để việc dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số đạt hiệu quả cao nhất, đặc biệt tại các trường Phổ thông dân tộc nội trú, trường Phổ thông dân tộc bán trú, và trường phổ thông có học sinh bán trú, việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên là một trong những ưu tiên hàng đầu của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025. Chương trình này nhận thức rõ rằng, dù cơ sở vật chất có hiện đại đến đâu, nếu không có đội ngũ nhà giáo đủ năng lực và tâm huyết, mục tiêu về phát triển ngôn ngữ và giáo dục cho trẻ em vùng dân tộc thiểu số sẽ khó lòng đạt được.

Các hoạt động cụ thể được triển khai trong khuôn khổ chương trình này tập trung vào nhiều khía cạnh, từ bồi dưỡng chuyên môn đến nâng cao năng lực quản lý, tạo môi trường làm việc thuận lợi cho đội ngũ nhà giáo: Đổi mới và tăng cường bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm. Đây là hoạt động cốt lõi nhằm trang bị cho giáo viên những kiến thức, kỹ năng sư phạm phù hợp với đặc thù học sinh dân tộc thiểu số; Bồi dưỡng phương pháp giảng dạy tiếng Việt đặc thù. Giáo viên được tập huấn các phương pháp dạy tiếng Việt cho học sinh là người dân tộc thiểu số một cách hiệu quả, bao gồm kỹ thuật phát âm, từ vựng, ngữ pháp, và xây dựng các hoạt động giao tiếp tự nhiên; Nâng cao năng lực quản lý cho cán bộ quản lý giáo dục; Tập huấn về quản lý trường học dân tộc. Cán bộ quản lý (hiệu trưởng, phó hiệu trưởng) được bồi dưỡng về kỹ năng lãnh đạo, quản lý đội ngũ giáo viên, xây dựng kế hoạch phát triển nhà trường phù hợp với đặc điểm vùng dân tộc thiểu số; Phát triển kỹ năng huy động cộng đồng. Các khóa tập huấn giúp cán bộ quản lý nắm vững cách thức phối hợp với chính quyền địa phương, phụ huynh và cộng đồng để tạo môi trường học tiếng Việt toàn diện, không chỉ trong trường mà còn ở gia đình và thôn bản. Điều này bao gồm việc tổ chức các buổi gặp gỡ, trao đổi, và tạo điều kiện cho phụ huynh tham gia vào quá trình học tập của con em; Hỗ trợ và tạo điều kiện làm việc cho giáo viên ở vùng khó khăn. Phát huy vai trò của giáo viên “cắm bản”. Khuyến khích và hỗ trợ các giáo viên tình nguyện “cắm bản”, những người trực tiếp tiếp cận và làm việc với học sinh tại các điểm trường lẻ. Họ là cầu nối quan trọng giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng, giúp học sinh dân tộc thiểu số có nền tảng tiếng Việt vững chắc ngay từ những năm đầu đời.

“Ngày hội đọc sách” được tổ chức giúp các em học sinh trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Hồng Thu (Sìn Hồ, Lai Châu) có cơ hội giao lưu tiếng Việt nhiều hơn.

Tạo môi trường học tiếng Việt cho trẻ em DTTS ngoài trường học

Học tập không chỉ diễn ra trong lớp học mà còn tiếp tục và phát triển ở những môi trường bên ngoài. Đối với trẻ em dân tộc thiểu số, việc tạo môi trường học tiếng Việt ngoài trường học là cơ hội để các em áp dụng kiến thức đã học vào thực tế, từ đó phát triển kỹ năng ngôn ngữ một cách tự nhiên, hiệu quả hơn.

Môi trường học tập tiếng Việt của trẻ cần có sự lan tỏa, rộng khắp và gắn bó. Vì thế, vai trò của gia đình trong việc khuyến khích, tạo động lực cho trẻ em dân tộc thiểu số chăm chỉ đến trường, thường xuyên luyện nói và sử dụng tiếng Việt ở nhà cũng là một trong những cầu nối quan trọng. Bố mẹ, anh chị em hoặc người thân có thể cùng trẻ đọc sách, trò chuyện bằng tiếng Việt. Kể những câu chuyện cổ tích, truyền thuyết về lịch sử dân tộc, hay những lời hỏi thăm hoặc hướng dẫn đơn giản bằng tiếng Việt sẽ giúp trẻ quen dần với ngôn ngữ này và sử dụng ngôn ngữ một cách tự nhiên.

Các địa phương, các trường cũng nên thường xuyên tổ chức các buổi giao lưu văn hóa, các sự kiện thể thao, văn nghệ, ngoại khóa… để trẻ em có môi trường thực hành tiếng Việt, giao tiếp, học hỏi và chia sẻ với nhau. Thành lập các câu lạc bộ học tiếng Việt tại các thôn bản, nơi trẻ có thể học cùng bạn bè và nhận được sự hướng dẫn của các tình nguyện viên hoặc giáo viên. Tổ chức các buổi giao lưu giữa trẻ dân tộc thiểu số với các bạn học sinh người Kinh, giúp các em rèn luyện tiếng Việt thông qua các trò chơi, hoạt động nghệ thuật hoặc thể thao.

Xây dựng các thư viện nhỏ, tủ sách cộng đồng tại địa phương với sách báo, truyện tranh tiếng Việt phong phú để trẻ có cơ hội tự đọc, tự khám phá. Tủ sách cộng đồng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc tạo điều kiện cho các tầng lớp nhân dân tiếp cận với văn hóa đọc, không chỉ tốt cho sự phát triển ngôn ngữ tiếng Việt của trẻ em, mà đối với mọi tầng lớp, mọi lứa tuổi việc được đọc sách hay cũng giúp ích rất nhiều cho cuộc sống của người dân. Các em học sinh có thêm nguồn tài liệu để phục vụ cho học tập, công tác, giải trí, trau dồi kiến thức khoa học kỹ thuật ứng dụng vào sản xuất, nâng cao dân trí, từ đó góp phần tích cực phát triển văn hóa đọc ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Các kênh truyền hình, phát thanh, truyền thông của địa phương cần triển khai, xây dựng nhiều chương trình liên quan đến tiếng Việt dành cho trẻ em. Các tổ chức phi chính phủ, đoàn thanh niên hoặc doanh nghiệp có thể tổ chức các khóa học ngoại khóa hoặc chương trình thiện nguyện dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số. Những chương trình này không chỉ mang lại kiến thức mà còn giúp trẻ nhận được sự quan tâm, động viên từ xã hội.

Ngoài ra, các chính sách cũng cần có sự thay đổi để phù hợp với tình hình thực tế ở các địa phương. Hiện nay, các chính sách chủ yếu tập trung vào việc hỗ trợ chi phí học tập cho trẻ em đến trường, như miễn học phí, cấp học bổng, hỗ trợ gạo, nội trú, bán trú, v.v. Tuy nhiên, quyết định cho con em đi học của nhiều hộ gia đình dân tộc thiểu số không chỉ bị ảnh hưởng bởi điều kiện kinh tế mà còn chịu tác động lớn từ các yếu tố như quan điểm sống, nhận thức, văn hóa, tập tục và truyền thống.

Do đó, khi xây dựng chính sách, cần có cách tiếp cận toàn diện, vừa đảm bảo các giải pháp kinh tế, hỗ trợ sinh hoạt và hậu cần, vừa chú trọng đến việc tác động tích cực lên các yếu tố văn hóa, phong tục, truyền thống đặc trưng của mỗi dân tộc. Bên cạnh việc xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống kinh tế và hoàn thiện cơ sở hạ tầng giáo dục, cần tạo dựng một hệ sinh thái cộng đồng bền vững. Hệ sinh thái này không chỉ hỗ trợ trẻ em dân tộc thiểu số tiếp cận tri thức mà còn khuyến khích khai thác, gìn giữ và tôn vinh giá trị văn hóa bản địa.

Tạo môi trường học tiếng Việt ngoài trường học không chỉ bổ sung mà còn làm phong phú thêm trải nghiệm học tập của trẻ em dân tộc thiểu số. Sự kết hợp bền vững giữa gia đình, cộng đồng, nhà trường, địa phương sẽ góp phần xây dựng nền tảng ngôn ngữ tiếng Việt vững chắc, giúp các em tự tin hòa nhập và phát triển toàn diện hơn.

Bài và ảnh: Lê Châu