Vai trò của đội ngũ giáo viên với hiệu quả dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số

Việc tổ chức tăng cường tiếng Việt cho trẻ em 6 tuổi người DTTS trước khi vào học lớp 1 là một hoạt động thiết yếu. Mục tiêu là tạo tâm thế sẵn sàng đi học cho trẻ em DTTS, trang bị cho các em vốn tiếng Việt cơ bản để có khả năng giao tiếp, hình thành nền nếp học tập, làm quen với bạn bè, thầy cô giáo và tự tin trước khi vào lớp 1. Hoạt động này cũng góp phần bảo tồn tiếng nói, chữ viết và văn hóa các DTTS.

Để đạt được mục tiêu này, các cơ sở giáo dục địa phương đã triển khai nhiều công việc, từ việc vận động cha mẹ học sinh đưa con đến trường đến tổ chức các hoạt động học tập đa dạng. Hằng ngày, trẻ được làm quen tiếng Việt qua nghe, nói, viết, các mẫu câu giao tiếp, sử dụng sách giáo khoa, tài liệu "Em nói tiếng Việt", vở, viết, bảng con. Ngoài giờ học, các em còn được vui chơi, tham gia hoạt động tập thể cùng thầy cô và bạn bè.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhiều trẻ em DTTS vẫn có vốn tiếng Việt rất hạn chế khi đến trường, gây khó khăn trong giao tiếp và tiếp thu kiến thức. Bà Nguyễn Thị Thủy - Trưởng Phòng Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) huyện Lạc Dương (Lâm Đồng) nhấn mạnh: “Mục tiêu tăng cường tiếng Việt nhằm trang bị cho trẻ vốn tiếng Việt cơ bản để các em có khả năng giao tiếp bằng tiếng Việt ở dạng ngôn ngữ nói (nghe - hiểu, nói) trong môi trường lớp học, góp phần thực hiện hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông 2018.”

Cô Nguyễn Thị Sen - giáo viên tại Trường Tiểu học Kim Đồng (Lạc Dương, Lâm Đồng) chia sẻ: “Trẻ em người DTTS trên địa bàn hiện vẫn giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ khi ở nhà. Nhà trường chú trọng rèn thêm kỹ năng giao tiếp và nói tiếng Việt cho các con. Trẻ được tăng cường tiếng Việt qua các hoạt động nghe, nói, viết các mẫu câu giao tiếp tiếng Việt, làm quen sử dụng sách giáo khoa, tài liệu Em nói tiếng Việt, cách dùng bảng con... Qua đó giúp các con tự tin để bước vào lớp 1.”

Để các em có được những kỹ năng tiếng Việt cơ bản, tạo tiền đề cho các cấp học tiếp theo, nhiều địa phương đã tổ chức dạy tiếng Việt trong dịp hè. Ví dụ, Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học Cơ sở Sơn Dung tập trung dạy tiếng Việt cho 81 trẻ chuẩn bị vào lớp 1. Ban Giám hiệu nhà trường đã vận động 100% trẻ đến trường học tiếng Việt dịp hè.

Để những nỗ lực này thực sự mang lại hiệu quả, vai trò của đội ngũ CBQL và giáo viên là không thể thay thế. Cô Nguyễn Như Vy, giáo viên của Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Sơn Dung, chia sẻ: “Phần lớn trẻ vào lớp 1 khi chưa được tăng cường tiếng Việt đều chưa biết hoặc chưa nói thạo tiếng Việt. Do đó, giáo viên phải chọn lọc những bài học phù hợp, giúp học sinh nghe, hiểu, biết trả lời những câu hỏi của giáo viên. Giáo viên còn trang bị cho các em kỹ năng cầm bút, ổn định nề nếp, lồng ghép làm quen với chữ cái.” Điều này đòi hỏi người giáo viên không chỉ vững vàng về chuyên môn mà còn phải có sự thấu hiểu sâu sắc về văn hóa, tâm lý học sinh DTTS, cùng với khả năng sáng tạo và linh hoạt trong phương pháp giảng dạy.

Theo báo cáo của Bộ GDĐT về Đề án “Tăng cường tiếng Việt cho trẻ em mầm non, học sinh tiểu học vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2016-2020, định hướng đến 2025”, việc tăng cường tiếng Việt đã giúp số lượng trẻ em DTTS đến trường tăng lên đáng kể. Cụ thể, số trẻ em người DTTS tại các địa bàn xã khó khăn tăng 34.019 em, số trẻ học 2 buổi/ngày tăng 111.078 em, và có 99,1% trẻ được tăng cường tiếng Việt. Chất lượng giáo dục ở lớp 1 đã được nâng lên rõ rệt khi học sinh DTTS biết tiếng Việt.

Tại Quảng Ngãi, kế hoạch tăng cường tiếng Việt cho trẻ trong dịp hè được tổ chức khoảng 7 tuần, giúp các em học nói những câu giao tiếp cơ bản, nhận diện chữ cái, chữ số, biết cách cầm bút, và làm quen nề nếp học tập. Ở Lai Châu, việc dạy tăng cường tiếng Việt đã giúp tỷ lệ học sinh mầm non ra lớp theo đúng độ tuổi đạt gần 100%, học sinh tiểu học DTTS mạnh dạn, tự tin trong giao tiếp, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn huyện.

Trưng bày sách và truyện, hoạt động sáng tạo giúp học sinh giao lưu và đọc tiếng Việt nhiều hơn là cách làm sáng tạo của trường PTDTBT Tiểu học Hồng Thu (Sìn Hồ, Lai Châu)

Việc nâng cao chất lượng giáo dục ở vùng cao, thông qua dạy tiếng Việt, là nhiệm vụ cấp thiết nhằm giảm khoảng cách giáo dục. Để thực hiện được điều đó, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 đã xác định rõ mục tiêu cốt lõi là nâng cao chất lượng đội ngũ CBQL và giáo viên tại các trường Phổ thông dân tộc nội trú, bán trú và trường phổ thông có học sinh bán trú. Sự phối hợp giữa Trường Phổ thông dân tộc Bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Xuân Sơn và Trường Mầm non Xuân Sơn (Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ) là một minh chứng sống động. Hai trường đã cùng nhau giúp học sinh làm quen với chữ cái tiếng Việt và môi trường học tập lớp 1. Đặc biệt, hoạt động này không chỉ hỗ trợ trẻ 5 tuổi mà còn nâng cao chất lượng sinh hoạt chuyên môn cho giáo viên, kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong việc hướng dẫn cho trẻ làm quen với chữ cái. Đây cũng là dịp để giáo viên của cả hai trường trau dồi nghiệp vụ sư phạm và kỹ năng giảng dạy, cập nhật các phương pháp tiếp cận mới trong giáo dục đa văn hóa.

Giờ dạy tiếng Việt sáng tạo tại Trường Phổ thông dân tộc Bán trú TH và THCS Xuân Sơn

Các địa phương đã thực hiện các hoạt động hỗ trợ dạy tiếng Việt một cách sáng tạo và linh hoạt. Những nỗ lực này đã mang lại kết quả tích cực, giúp tỷ lệ học sinh DTTS đến trường tăng lên, đồng thời nâng cao sự tự tin và khả năng giao tiếp của các em. Hơn nữa, việc dạy tiếng Việt không chỉ giúp các em phát triển ngôn ngữ mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số.

Tuy nhiên, để việc thực hiện kế hoạch này thực sự hiệu quả và bền vững, việc đầu tư vào công tác đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên và nâng cao năng lực cho đội ngũ CBQL và giáo viên là yếu tố quyết định. Các chương trình tập huấn cần được thiết kế chuyên sâu, không chỉ tập trung vào phương pháp dạy tiếng Việt cho trẻ em DTTS mà còn đi sâu vào: Kỹ năng quản lý và điều hành các trường học vùng DTTS, đặc biệt là trường nội trú, bán trú với những đặc thù riêng; Năng lực sư phạm trong môi trường đa ngôn ngữ, đa văn hóa, bao gồm cả việc khai thác tiếng mẹ đẻ như một nguồn lực trong dạy học tiếng Việt; Kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số vào quá trình dạy học và quản lý giáo dục; Năng lực nghiên cứu khoa học sư phạm để liên tục cải tiến phương pháp, nội dung giảng dạy phù hợp với đặc điểm từng vùng miền, từng dân tộc; Kỹ năng xây dựng mối quan hệ cộng đồng, phối hợp chặt chẽ với gia đình và chính quyền địa phương để tạo môi trường học tập thuận lợi nhất cho học sinh.

Việc duy trì và phát triển các chương trình dạy tiếng Việt cần được tiếp tục triển khai với các hình thức đa dạng, linh hoạt. Đồng thời, việc tạo sự liên kết chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng là yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả công tác giáo dục và hỗ trợ học sinh trong suốt quá trình học tập.

Vấn đề dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số trước khi vào lớp 1 không chỉ giúp các em hòa nhập vào hệ thống giáo dục, mà còn là bước đệm quan trọng cho sự phát triển bền vững của nền giáo dục quốc gia. Những kết quả đạt được từ việc tăng cường dạy tiếng Việt, cùng với sự đầu tư mạnh mẽ và có chiều sâu vào chất lượng đội ngũ CBQL và giáo viên, sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục ở các vùng cao, đặc biệt là trong việc giảm thiểu sự chênh lệch về giáo dục giữa các vùng miền, đảm bảo sự công bằng trong cơ hội học tập cho tất cả trẻ em, và xây dựng một nền giáo dục toàn diện, vững mạnh.

Bài và ảnh: Hiền Kim