Nâng tầm giáo dục vùng khó: Xuất phát từ đội ngũ giáo viên và tiếng Việt

Nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên là nền tảng

Chất lượng giáo dục luôn là yếu tố then chốt cho sự phát triển bền vững của một quốc gia, đặc biệt là tại các vùng sâu, vùng xa, nơi đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi sinh sống. Nhận thức rõ điều này, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 đã và đang dành sự quan tâm đặc biệt đến việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên tại các trường Phổ thông dân tộc nội trú, Phổ thông dân tộc bán trú và các trường phổ thông có học sinh bán trú. Đây là một trong những nhiệm vụ cốt lõi, bởi đội ngũ giáo viên chính là những người trực tiếp định hình tương lai của học sinh.

Vai trò của cán bộ quản lý và giáo viên tại các trường vùng dân tộc thiểu số và miền núi càng trở nên quan trọng hơn do những đặc thù về văn hóa, ngôn ngữ và điều kiện sống của học sinh. Một đội ngũ vững vàng về chuyên môn, giàu nhiệt huyết và am hiểu sâu sắc văn hóa địa phương sẽ tạo nên môi trường học tập tốt nhất, giúp học sinh phát triển toàn diện. Việc nâng cao chất lượng đội ngũ không chỉ dừng lại ở kiến thức chuyên môn, mà còn bao gồm nâng cao năng lực quản lý, phát triển kỹ năng sư phạm phù hợp với đặc điểm học sinh dân tộc thiểu số, và đặc biệt là tăng cường hiểu biết về văn hóa bản địa.

Vì vậy, nhiều chương trình và giải pháp đồng bộ đang được triển khai quyết liệt: Đề án “Tăng cường tiếng Việt cho trẻ em mầm non, học sinh tiểu học vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2016 - 2020, định hướng năm 2025” (theo Quyết định số 1008/QĐ-TTg): chương trình trọng điểm, trang bị cho giáo viên kiến thức và kỹ năng chuyên sâu về phương pháp dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số, đặc biệt chú trọng giai đoạn tiền tiểu học; Chương trình “Hỗ trợ phát triển giáo dục mầm non vùng khó khăn giai đoạn 2022 - 2030” (theo Quyết định 1609/QĐ-TTg): chương trình tập trung bồi dưỡng nâng cao năng lực về quản lý, triển khai chương trình giáo dục mầm non phù hợp với đặc điểm trẻ em vùng khó khăn; phương pháp, kỹ năng giáo dục song ngữ; tăng cường tiếng Việt trên cơ sở tiếng mẹ đẻ; bồi dưỡng tiếng dân tộc cho giáo viên và tập huấn đội ngũ cộng tác viên hỗ trợ ngôn ngữ; Các lớp tập huấn do Học viện Dân tộc và địa phương phối hợp tổ chức nhằm nâng cao hiểu biết về văn hóa, phong tục, tập quán của các dân tộc thiểu số, giúp giáo viên xây dựng môi trường giáo dục gần gũi theo Chương trình bồi dưỡng kiến thức dân tộc cho cán bộ, công chức, viên chức (theo Quyết định số 771/QĐ-TTg và Quyết định số 1719/QĐ-TTg; Đưa nội dung tăng cường tiếng Việt vào chương trình đào tạo giáo viên mầm non, tiểu học tại các trường Cao đẳng Sư phạm địa phương, đảm bảo chất lượng đầu ra; Tổ chức các chuyến thăm quan, chia sẻ học tập mô hình điểm giữa các trường, các địa phương để nhân rộng những cách làm hay, hiệu quả.

(Ảnh minh họa)

Bên cạnh đó, nhiều địa phương có trường Phổ thông dân tộc nội trú, Phổ thông dân tộc bán trú và các trường phổ thông có học sinh bán trú thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 đã và đang tích cực có những hoạt động đổi mới phương pháp giảng dạy, xây dựng học liệu và cải thiện cơ sở vật chất: Khuyến khích nhà trường đề xuất những bài học linh hoạt, kết hợp ngôn ngữ mẹ đẻ và tiếng Việt trong giai đoạn đầu, ví dụ như mô hình giảng dạy song ngữ ở Lào Cai qua phim hình, tranh vẽ gần gũi; Thiết kế các tiết học sinh động, tạo môi trường tự nhiên cho trẻ làm quen với tiếng Việt; Đầu tư vào sách giáo khoa song ngữ hoặc sách có nội dung gần gũi với đời sống địa phương để tạo sự hào hứng; Bổ sung, thay thế, cung cấp đầy đủ thiết bị dạy học, đồ dùng, đồ chơi, học liệu, phần mềm dạy học tiếng Việt phù hợp cho tất cả các nhóm, lớp, điểm trường mầm non, tiểu học ở các xã đặc biệt khó khăn; Phát động phong trào tự làm đồ dùng, đồ chơi tại các đơn vị, khuyến khích cha mẹ và cộng đồng cùng sưu tầm nguyên vật liệu; Phối hợp với cha mẹ trẻ, già làng, trưởng bản biên tập sổ tay từ ngữ tiếng dân tộc để hỗ trợ giáo viên học tiếng mẹ đẻ của trẻ.

Các trường như Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Tùng Vài (Tuyên Quang) đã chú trọng xây dựng môi trường học tập thân thiện, lành mạnh, an toàn. Tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm, ngoại khóa với phương châm "mỗi ngày đến trường là một ngày vui" để học sinh "học mà chơi, chơi mà học", giúp các em trang bị kiến thức, kỹ năng và phát triển nhân cách toàn diện.

Những đổi thay tích cực từ quá trình nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý

Trong bối cảnh đa dạng ngôn ngữ, văn hóa của vùng dân tộc thiểu số và miền núi, việc dạy và học tiếng Việt đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng giáo dục và thúc đẩy sự hòa nhập. Tuy nhiên, mục tiêu phổ cập tiếng Việt vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Tiếng Việt không phải là tiếng mẹ đẻ của hầu hết học sinh dân tộc thiểu số, dẫn đến rào cản lớn trong việc tiếp thu kiến thức. Nhiều trẻ mầm non 5 tuổi vẫn chưa thể nói được một câu tiếng Việt hoàn chỉnh, gây khó khăn khi các em vào lớp 1.

Dẫu vậy, những nỗ lực đã và đang mang lại nhiều tín hiệu tích cực. Tại miền núi phía Bắc, việc dạy tiếng Việt được chú trọng. Ông Lê Tiến Quân, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) tỉnh Sơn La, cho biết các trường tiểu học đã linh hoạt triển khai bộ tài liệu tăng cường tiếng Việt của Bộ GDĐT. Nhờ đó, học sinh tự tin hơn, kỹ năng giao tiếp tiếng Việt được cải thiện rõ rệt.

Thực tế từ các trường cũng minh chứng hiệu quả. Giáo viên Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Tùng Vài (Tuyên Quang) nhận thấy, học sinh sau khi được học tăng cường tiếng Việt vào dịp hè trước lớp 1 đã tiếp thu bài nhanh hơn đáng kể. Tương tự, Sở GDĐT tỉnh Lâm Đồng đã vận động 100% trẻ 6 tuổi người dân tộc thiểu số tham gia học tập, với đội ngũ giáo viên chủ nhiệm lớp 1 trực tiếp giảng dạy. Cô Nguyễn Thị Sen, giáo viên Trường Tiểu học Kim Đồng (Lâm Đồng), chia sẻ rằng các em được tăng cường tiếng Việt qua nhiều hoạt động tương tác, giúp các em tự tin hơn khi bước vào lớp 1.

Dạy tiếng Việt cho trẻ DTTS được Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Tùng Vài (Tuyên Quang) trú trọng.

Việc học tiếng Việt không chỉ là một phương tiện giao tiếp mà còn mang tính biểu tượng của sự kết nối và đồng hành trong cộng đồng các dân tộc anh em. Khi trẻ em dân tộc thiểu số học tiếng Việt, các em không chỉ được trang bị kỹ năng để học tập các bộ môn khác mà còn được gieo mầm tình yêu với ngôn ngữ của quê hương, đất nước. Bằng cách tiếp cận tiếng Việt qua những câu chuyện dân gian, ca dao, tục ngữ và bài hát trữ tình, trẻ dân tộc thiểu số có thể hiểu được đặc trưng văn hóa của người Việt, qua đó nuôi dưỡng niềm tự hào về truyền thống dân tộc mình. Những bài hát như “Quê hương là chùm khế ngọt” hay những câu chuyện về chú Cuội sẽ để lại trong lòng trẻ em những hình ảnh đẹp về cuộc sống và con người Việt Nam. Tiếng Việt là cầu nối giúp trẻ em hiểu rõ hơn những giá trị cốt lõi như đoàn kết, chia sẻ và tự hào dân tộc, tạo nền tảng để các em lớn lên trở thành những cá nhân tích cực góp phần xây dựng quê hương giàu đẹp.

Với những giải pháp tích cực, đồng bộ, cùng sự quan tâm của các cấp, các ngành và toàn xã hội, tin tưởng rằng trẻ em vùng đồng bào dân tộc thiểu số sẽ dần nắm vững kỹ năng cơ bản trong việc sử dụng tiếng Việt. Điều này không chỉ giúp các em hoàn thành chương trình giáo dục mầm non và tiểu học, mà còn tạo nền tảng vững chắc để tiếp cận tri thức ở các bậc học cao hơn, góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống, thúc đẩy sự phát triển bền vững của các dân tộc thiểu số và đóng góp quan trọng vào tiến trình phát triển chung của đất nước.

Bài và ảnh: Lê Châu