Nâng cao chất lượng giáo dục vùng khó khăn qua hoạt động dạy tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số

Những kết quả đáng khích lệ

Ngày 02/6/2016, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án “Tăng cường tiếng Việt cho trẻ em mầm non, học sinh tiểu học vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2016 - 2020, định hướng đến 2025”. Trong giai đoạn 2 của Đề án, từ năm 2021 đến nay, nội dung tăng cường tiếng Việt trên cơ sở tiếng mẹ đẻ đã hỗ trợ trẻ em phát triển ngôn ngữ tốt hơn. Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) đã tích cực triển khai các hoạt động của Đề án, tổ chức tập huấn, giám sát và ban hành công văn hướng dẫn, hỗ trợ các địa phương.

Các địa phương đã thể hiện sự linh hoạt, sáng tạo trong việc triển khai tăng cường tiếng Việt trên cơ sở tiếng mẹ đẻ cho trẻ mầm non. Giáo viên chú trọng xây dựng môi trường giao tiếp tiếng Việt, tập trung cho trẻ tập nói tiếng Việt trong hoạt động phát triển ngôn ngữ và lồng ghép tích hợp mọi lúc, mọi nơi. Đồng thời, việc lựa chọn nội dung phù hợp với đặc điểm vùng miền, tâm sinh lý lứa tuổi và dân tộc của trẻ được ưu tiên. Công tác phối hợp với cha mẹ để xây dựng môi trường tiếng Việt tại gia đình cũng được đẩy mạnh.

Theo số liệu báo cáo từ các địa phương, tính đến tháng 5/2024, toàn quốc có 4.913 trường mầm non và 68.720 nhóm, lớp mầm non có trẻ em là người dân tộc thiểu số. Tổng số trẻ em người dân tộc thiểu số đến trường là 820.156 trẻ, chiếm 16,0% tổng số trẻ đến trường trên toàn quốc, tăng 130.413 trẻ so với thời điểm xây dựng Đề án. Trong đó, số trẻ em người dân tộc thiểu số tại các địa bàn xã khó khăn và đặc biệt khó khăn đi học tăng 34.019 em. Số trẻ em người dân tộc thiểu số học 2 buổi/ngày tăng 111.078 em. Đáng chú ý, 99,1% trẻ dân tộc thiểu số đến trường được tăng cường tiếng Việt, tăng 36.774 trẻ so với năm 2015.

Nâng cao chất lượng đội ngũ: Trụ cột thành công trong chương trình mục tiêu quốc gia

Thực tế cho thấy, bằng nhiều cách làm sáng tạo khác nhau, chất lượng dạy và học tại các trường Phổ thông dân tộc nội trú, trường Phổ thông dân tộc bán trú và trường phổ thông có học sinh bán trú đã không ngừng được nâng lên. Đây là nhóm đối tượng trường học trọng điểm được ưu tiên hỗ trợ trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025, với trọng tâm là hoạt động nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên.

Những tiết dạy chuyên đề tăng cường tiếng Việt tại Trường phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Ba Tầng (Hướng Hoá, Quảng Trị) được tổ chức thường niên đã thực sự giúp nâng cao chất lượng dạy và học của nhà trường. Các tiết dạy chuyên đề này không chỉ giúp học sinh vượt qua rào cản ngôn ngữ, đạt Chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Tiếng Việt để hoàn thành chương trình giáo dục Tiểu học, mà còn tạo tiền đề cho học sinh lĩnh hội tri thức của các cấp học tiếp theo. Qua đó, giáo viên nắm thêm được nội dung tăng cường tiếng Việt để đưa vào kế hoạch từng chủ đề và lồng ghép trong các hoạt động một cách linh hoạt.

Tiết học của cô trò Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Ba Tầng, (Hướng Hoá, Quảng Trị)

Cụ thể hơn về hoạt động nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên trong Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 - 2025 tại các trường này bao gồm: Tập huấn chuyên sâu: Tổ chức các khóa tập huấn về phương pháp dạy học tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số dựa trên tiếng mẹ đẻ, kỹ năng xây dựng môi trường ngôn ngữ tích cực trong lớp học và tại gia đình; Bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý: Nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý về công tác chỉ đạo, xây dựng kế hoạch và giám sát việc triển khai các hoạt động tăng cường tiếng Việt, cũng như quản lý hiệu quả nguồn lực và cơ sở vật chất; Xây dựng tài liệu chuyên biệt: Biên soạn, thẩm định và cung cấp các tài liệu dạy học tiếng Việt phù hợp với đặc điểm văn hóa, ngôn ngữ của từng dân tộc thiểu số, đảm bảo tính dễ hiểu, gần gũi với học sinh; Tăng cường trao đổi, học hỏi kinh nghiệm: Tạo điều kiện cho giáo viên và cán bộ quản lý các trường dân tộc nội trú, bán trú tham gia các buổi sinh hoạt chuyên môn, hội thảo, giao lưu học hỏi kinh nghiệm từ các trường điển hình; Chính sách đãi ngộ và động viên: Thực hiện các chính sách hỗ trợ, động viên kịp thời cho đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên đang công tác tại các vùng khó khăn, đặc biệt là những người trực tiếp tham gia dạy tăng cường tiếng Việt. Điều này giúp ổn định đội ngũ và thu hút giáo viên có chất lượng; Ứng dụng công nghệ thông tin: Khuyến khích và hướng dẫn giáo viên sử dụng các công cụ, phần mềm, ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy tiếng Việt, làm cho bài học trở nên sinh động và hấp dẫn hơn.

Đầu tư vào con người và cơ sở vật chất

Nhiều địa phương tích cực đẩy mạnh công tác xã hội hóa giáo dục nhằm huy động sự tham gia đóng góp nguồn lực của xã hội để hỗ trợ tăng cường tiếng Việt cho trẻ em người dân tộc thiểu số. Trong giai đoạn 2, đã có 3.636 lượt tổ chức xã hội tham gia vào hoạt động này. Ngoài ra, các địa phương đã chủ động tuyên truyền, phối hợp về tăng cường tiếng Việt với phụ huynh tại địa phương. Đồng thời, tập trung đầu tư, cung cấp và khai thác hiệu quả trang thiết bị để nâng cao chất lượng tăng cường tiếng Việt.

Tại trường Tiểu học Xuân Lạc (Chợ Đồn, Thái Nguyên) với 524 học sinh hoàn toàn là con em đồng bào DTTS, Ban giám hiệu nhà trường xác định việc tăng cường tiếng Việt là tối quan trọng để các em không tiếp thu bài chậm, rụt rè trong giao tiếp. Nhà trường đã đa dạng hóa các giải pháp dạy tiếng Việt. Các phòng học được trang trí sinh động, không gian tường được tận dụng làm góc trưng bày, góc địa phương với các vật dụng quen thuộc, gần gũi, giúp học sinh dễ dàng làm quen và ghi nhớ tiếng Việt. Cùng với việc đầu tư cơ sở vật chất, nhà trường chú trọng tập huấn và tạo điều kiện cho giáo viên bồi dưỡng kỹ năng, nghiệp vụ chuyên môn, tăng cường dự giờ, thao giảng, kiểm tra, đánh giá và rút kinh nghiệm.

Cô Lưu Thị Uyên, Hiệu trưởng trường Tiểu học Xuân Lạc, chia sẻ: “Không chỉ tăng thời lượng dạy tiếng Việt cho học sinh từng khối, giáo viên của trường đều được tập huấn và sử dụng các tài liệu tăng cường tiếng Việt đã được Bộ GDĐT thẩm định, phê duyệt. Nhà trường cũng khuyến khích giáo viên chủ động trao đổi với phụ huynh học sinh tăng cường sử dụng tiếng Việt trong giao tiếp hàng ngày; tổ chức các cuộc thi, làm đồ dùng dạy học giúp các em hiểu và biết cách sử dụng tiếng Việt.” Những nỗ lực của Trường Tiểu học Xuân Lạc là một ví dụ điển hình cho kết quả và sự chuyển biến tích cực từ các địa phương trong quá trình thực hiện Đề án.

Những cách làm sáng tạo và hiệu quả

Thực hiện Đề án 1008/QĐ-TTg ngày 02/6/2016 của Thủ tướng Chính phủ, ngành giáo dục tỉnh Kon Tum (cũ) tiếp tục duy trì, nâng cao chất lượng phổ cập giáo dục mầm non trẻ 5 tuổi, phổ cập giáo dục tiểu học; xây dựng trường chuẩn quốc gia; nâng cao chất lượng giáo dục các cấp học, đặc biệt là đối với trẻ em, học sinh dân tộc thiểu số. Ủy ban Nhân dân tỉnh đã ban hành nhiều nghị quyết, kế hoạch, văn bản để triển khai Đề án trên địa bàn tỉnh. Mục tiêu là tập trung tăng cường tiếng Việt cho trẻ em mầm non, học sinh tiểu học người dân tộc thiểu số, đảm bảo các em có kỹ năng cơ bản trong việc sử dụng tiếng Việt để hoàn thành chương trình giáo dục mầm non và chương trình giáo dục tiểu học; tạo tiền đề để học tập, lĩnh hội tri thức của các cấp học tiếp theo.

Trường Mầm non Bằng Lăng (Vinh Quang, Kon Tum) có 4 điểm trường với 267 học sinh là người dân tộc Banar, chiếm 66% tổng số học sinh toàn trường. Nhà trường đã thực hiện nhiều phương pháp như tăng cường cơ sở vật chất, tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên và phối hợp với phụ huynh học sinh trong việc giao tiếp bằng tiếng Việt. Cô Nguyễn Thị Phúc Tiệp, Hiệu trưởng Trường Mầm non Bằng Lăng, chia sẻ khó khăn lớn nhất là rào cản ngôn ngữ, đặc biệt với lớp 3 tuổi. Để khắc phục, nhà trường thường xuyên tăng cường dự giờ, tư vấn, giúp đỡ giáo viên trẻ; khuyến khích giáo viên chủ động tham gia học các lớp tiếng dân tộc; trao đổi với phụ huynh tăng cường sử dụng tiếng Việt trong giao tiếp hàng ngày. Nhờ đó, nhà trường đã nhận được sự đồng tình ủng hộ của phụ huynh và chính quyền địa phương, tỷ lệ học sinh đi học cao, đặc biệt số học sinh là người dân tộc thiểu số đi học đều tăng qua các năm.

Một số trường học có cách làm sáng tạo như phát động tuần lễ học tập suốt đời, hình thành thói quen học tập mọi lúc, mọi nơi cho học sinh. Điều này góp phần đẩy mạnh phong trào học tập sâu rộng, nâng cao năng lực tự học và ý thức học tập tiếng Việt. Các thầy, cô giáo tại Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Nậm Nhừ (Nậm Pồ, Điện Biên) cho biết, việc đẩy mạnh hoạt động học tập suốt đời đã thực sự phát huy tinh thần tự học, tự tìm hiểu của học sinh. Các em học sinh chủ động học nhóm, giao tiếp với người thân bằng tiếng phổ thông, từ đó giúp các em sử dụng tiếng Việt tốt hơn và tiếp thu chương trình giáo dục phổ thông thuận lợi.

Giờ tự học của các em học sinh trường Phổ thông Dân tộc Bán trú TH và THCS Nậm Nhừ (Nậm Pồ, Điện Biên)

Bà Hứa Hoàng Anh, Trưởng phòng GDĐT huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn (nay là Thái Nguyên) cho biết, hàng năm, Phòng GDĐT đều xây dựng kế hoạch, chỉ đạo các đơn vị thực hiện nội dung tăng cường tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số. Đồng thời, Phòng cũng thường xuyên chỉ đạo các trường trên địa bàn thực hiện kịp thời, đầy đủ các chế độ chính sách đặc thù đối với đội ngũ giáo viên mầm non tham gia dạy tăng cường tiếng Việt cho trẻ em người DTTS theo quy định tại Nghị định số 105/2020/NĐ-CP ngày 08/9/2020 của Chính phủ. Các trường đều được bố trí giáo viên có kinh nghiệm, chuyên môn tốt, tinh thần trách nhiệm cao để dạy tăng cường tiếng Việt cho học sinh lớp 1 trước khi vào năm học mới và tổ chức nhiều hoạt động để học sinh thành thạo tiếng Việt trong suốt năm học.

Đề án “Tăng cường tiếng Việt cho trẻ em mầm non, học sinh tiểu học vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2016-2020, định hướng đến 2025” đã mang lại những chuyển biến tích cực trong việc nâng cao chất lượng giáo dục ở các địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Những kết quả đạt được không chỉ thể hiện qua số lượng trẻ em dân tộc thiểu số đến trường ngày càng tăng, mà còn qua việc cải thiện kỹ năng sử dụng tiếng Việt, tạo tiền đề quan trọng để các em tiếp thu kiến thức và phát triển toàn diện. Các cách làm sáng tạo, sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, giáo viên và phụ huynh, cùng với sự đầu tư bài bản từ cơ sở vật chất đến nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên đã góp phần xóa dần rào cản ngôn ngữ, giúp các em học sinh dân tộc thiểu số tự tin hơn trong giao tiếp và học tập. Điển hình như các trường Tiểu học Xuân Lạc (Bắc Kạn) hay Mầm non Bằng Lăng (Kon Tum) đã chứng minh rằng, sự kiên trì và sáng tạo trong giáo dục luôn đem lại những kết quả xứng đáng. Với những thành công hiện tại, cùng sự quan tâm và đồng hành từ các cấp chính quyền, nhà trường và xã hội, Đề án hứa hẹn sẽ tiếp tục đạt được nhiều thành tựu hơn nữa, góp phần thúc đẩy công bằng giáo dục, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện đời sống văn hóa, xã hội tại các vùng dân tộc thiểu số trong thời gian tới.

Bài và ảnh: Lê Châu