Nâng cao chất lượng giáo viên vùng dân tộc thiểu số: Đa dạng cách dạy tiếng Việt

Một trong những điểm khác biệt của giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số là thách thức trong việc dạy tiếng Việt cho học sinh vùng cao, nơi tiếng Việt không phải là ngôn ngữ mẹ đẻ của các em. Vì vậy, ngay trong năm 2021-2022, năm đầu tiên thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo biên soạn tài liệu Nâng cao năng lực dạy học môn Toán và Tiếng Việt ở trường phổ thông dân tộc bán trú và trường phổ thông có học sinh bán trú cấp tiểu học

Việc đặt nền móng tiếng Việt tốt cho những học sinh lớp 1, 2 có ý nghĩa vô cùng quan trọng để các em có thể tiếp thu tốt những kiến thức phức tạp và đa dạng hơn ở các lớp học cao hơn, là nền tảng để nâng cao chất lượng giáo dục vùng khó, giảm chênh lệch khoảng cách vùng miền mà Quyết định 1719 đặt ra. Để hoàn thành nhiệm vụ này, các thầy cô giáo đã phải không ngừng nỗ lực với rất nhiều sáng tạo, linh hoạt trong phương pháp giảng dạy để đạt hiệu quả tốt nhất.

Thầy Bùi Văn Đạt là giáo viên Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học, Trung học cơ sở Hua Bum (xã biên giới Hua bum, tỉnh Lai Châu). Học sinh ở đây chủ yếu là con em các dân tộc thiểu số như Dao, Hà Nhì, Mông, Mảng… Mỗi dân tộc có một phong tục, tập quán, ngôn ngữ riêng, nên quá trình giảng dạy không chỉ cần kiến thức sư phạm mà còn phải có sự kiên trì, thấu hiểu và linh hoạt trong cách tiếp cận. Theo thầy Đạt, việc dạy tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số là một trong những khó khăn lớn nhất. Nhiều em khi vào lớp 1 chưa rành tiếng phổ thông, giao tiếp cơ bản còn lúng túng.

Để giúp các em học tốt, thầy đã chủ động thiết kế những tiết học gần gũi với cuộc sống hàng ngày, sử dụng tranh ảnh, vật thật và tổ chức nhiều hoạt động trò chơi, kể chuyện để tạo sự hứng thú. Ngoài giờ học, thầy cùng đồng nghiệp tổ chức các buổi phụ đạo, tổ chức các trò chơi, luyện nói, dạy các em những kỹ năng sống theo nhóm học nhỏ tạo, tạo môi trường giao tiếp tiếng Việt để các em tiến bộ từng ngày.

Thầy Đức khen thưởng cho các học sinh. (Ảnh: NVCC)

Không thể áp dụng máy móc sách giáo khoa mà phải sáng tạo, đổi mới và linh hoạt trong dạy học tiếng Việt cho học trò người dân tộc thiểu số cũng là kinh nghiệm được thầy Đỗ Mạnh Đức, Trường Tiểu học Chiềng Sơn (xã Chiềng Sơn, tỉnh Sơn La) rút ra sau quá trình dạy và học tại trường. Thầy đã mạnh dạn áp dụng nhiều sáng kiến, đem lại những kết quả tích cực như dạy song ngữ, học qua trò chơi và trải nghiệm, xây dựng thư viện “Góc đọc nhỏ”…

Để tạo sự gần gũi với học trò, thầy Đức kết hợp sử dụng tiếng dân tộc trong những giờ học đầu tiên nhằm giúp học sinh tự tin chia sẻ, không còn rụt rè. Khi học sinh đã mạnh dạn hơn, thầy khéo léo chuyển dần sang tiếng Việt, biến mỗi bài học thành hành trình song ngữ thú vị. “Ví dụ, khi dạy về gia đình, tôi cho các em nói tên cha mẹ bằng cả tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt. Cách làm này vừa giữ gìn bản sắc, vừa giúp các em tiếp cận ngôn ngữ phổ thông dễ dàng hơn” thầy Đức nói.

Thay vì chỉ giảng giải khô khan, thầy biến kiến thức thành những trò chơi như “ghép chữ thành từ”, “đuổi hình bắt chữ bằng tiếng Việt”, hay trò chơi “ai nhanh hơn” với phép tính đơn giản. Lớp học thông qua chơi trở nên sôi nổi, rộn rã tiếng cười, giờ học vì thế trở nên nhẹ nhàng hơn, học sinh ghi nhớ lâu hơn, kết nối bạn bè, thầy – trò gắn bó hơn.

Đặc biệt, những giờ học của thầy Đức không chỉ đóng khung trong lớp mà diễn ra ngay trong những không gian mở ngoài trời với nhiều hoạt động thực tế, đơn giản nhưng rất hấp dẫn với những học trò nhí. Thầy cho các em học Toán qua việc đo độ dài chiếc gậy, học về khoa học tự nhiên qua quan sát cây cỏ, thiên nhiên ở bản. Những bài học vì thế trở nên sống động, học sinh dễ tiếp thu hơn.

Để giúp học sinh luyện đọc, thầy kêu gọi bạn bè, đồng nghiệp và các nhà hảo tâm quyên góp sách truyện thiếu nhi. Mỗi lớp, thầy đều lập một góc đọc nhỏ, trang trí thật sinh động, hấp dẫn để thu hút học trò. Mỗi tuần, các em thay phiên nhau kể lại một câu chuyện đã đọc. Hoạt động này không chỉ giúp rèn luyện tiếng Việt mà còn bồi dưỡng tình yêu sách, phát triển văn hóa đọc cho các em ngay từ nhỏ.

Nhận thấy sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình vô cùng quan trọng, ngoài giờ lên lớp, thầy Đức thường xuyên đến từng bản, cùng phụ huynh trò chuyện về việc học của con. Thầy tổ chức các buổi sinh hoạt cộng đồng như “Ngày hội đọc sách”, “Ngày hội tiếng Việt” để phụ huynh cùng đồng hành. “Khi cha mẹ thay đổi nhận thức, các em sẽ được tiếp sức mạnh mẽ hơn trên hành trình đến trường”, thầy Đức nói.

Nhìn lại hành trình 5 năm gắn bó với nghề, thầy giáo trẻ cho hay cảm thấy hạnh phúc và tự hào vì mình đã không bỏ cuộc trước khó khăn, tự hào vì mỗi học sinh tiến bộ, mỗi nụ cười rạng rỡ của các em là một minh chứng cho nỗ lực không ngừng nghỉ.

Giờ học của cô Bùi Thị Liệu và các học trò. (Ảnh: NVCC)

Cũng như thầy Đức, cô Bùi Thị Liệu, giáo viên Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Thắng Mố (xã Thắng Mỗ, tỉnh Tuyên Quang) đã có rất nhiều sáng kiến để đưa tiếng Việt trở thành ngôn ngữ thứ hai của học trò như sáng kiến về rèn nề nếp cho học sinh lớp 1, ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Tiếng Việt lớp 1... 

Theo cô Liệu, việc sử dụng công nghệ với âm thanh, hình ảnh sinh động giúp bài học hấp dẫn hơn, học trò ghi nhớ lâu hơn. “Với học sinh lớp 1, đặc biệt là học sinh vùng sâu, vùng biên giới, tiếng Việt chính là chìa khóa để các em mở ra chân trời mới, là tiền đề để đi tới những bậc học cao hơn. Vì vậy, mỗi giáo viên lớp 1 đều nỗ lực hết sức để học trò đọc thông, viết thạo, giao tiếp tốt tiếng Việt, chuẩn bị hành trang tốt nhất cho các em”, cô Liệu nói.

Mai Phạm