Giữ chân người tài, thu hút chuyên gia quốc tế - Những đề xuất mở đường cho cơ chế đột phá

Đề xuất chính sách mới mang tính đột phá, khắc phục những hạn chế hiện hành

Về thu hút và sử dụng chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài, người Việt Nam ở nước ngoài vào giảng dạy, nghiên cứu tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học, bà Nguyễn Thu Thủy – Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế nhấn mạnh mục tiêu xuyên suốt là xây dựng hệ thống cơ chế, chính sách vượt trội nhằm khắc phục những rào cản hiện nay, đồng thời tạo nền tảng thống nhất để thu hút, giữ chân đội ngũ trí thức chất lượng cao cho giáo dục Việt Nam.

Nhiều chính sách mới mang tính đột phá được đề xuất để thu hút chuyên gia quốc tế, nhân lực giỏi. Ảnh: Giáo dục Việt Nam

Đề án thu hút và sử dụng chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài, người Việt Nam ở nước ngoài gồm ba phần: sự cần thiết; quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ – giải pháp; và tổ chức thực hiện. Trọng tâm là nhóm cơ chế thu hút nhân tài gồm hai trụ cột: chính sách ưu đãi chung và chính sách theo nhóm đối tượng.

Ở nhóm chính sách chung, chuyên gia và nhà khoa học quốc tế hoặc người Việt Nam ở nước ngoài khi được tuyển dụng sẽ được hưởng toàn bộ ưu đãi theo quy định hiện hành; đồng thời được công nhận tương đương chức danh Giáo sư/Phó Giáo sư nếu đã giữ chức danh này tại cơ sở đào tạo, nghiên cứu ở nước ngoài theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT).

Song song, Đề án thiết kế chính sách riêng cho ba nhóm chuyên gia với mức ưu tiên khác nhau, tập trung vào các lĩnh vực khoa học – công nghệ then chốt.

Nhóm 1 được hưởng mức lương tối thiểu 400 triệu đồng/tháng, miễn thuế thu nhập cá nhân trong ba năm đầu và hỗ trợ tối đa 5 tỷ đồng để thiết lập phòng thí nghiệm, mua thiết bị và thuê trợ lý. Nhóm này giữ vai trò chủ chốt như giám đốc chương trình, trưởng nhóm nghiên cứu quốc gia và được ưu tiên tiếp cận các đề tài cấp Bộ, cấp Quốc gia; được tuyển dụng nghiên cứu viên; đồng thời được cấp nhà ở hoặc chi phí thuê nhà tới 50 triệu đồng/tháng.

Nhóm 2 nhận mức lương tối thiểu 200 triệu đồng/tháng, phụ cấp nghiên cứu ưu đãi, hỗ trợ ban đầu đến 2 tỷ đồng; được giao các vị trí quản lý chuyên môn và ít nhất hai đề tài cấp Bộ hoặc cấp quốc gia. Chuyên gia nhóm này được hỗ trợ nhà ở 20–30 triệu đồng/tháng trong ba năm đầu và hưởng các chính sách khác theo thỏa thuận.

Nhóm 3 hưởng lương tối thiểu 100 triệu đồng/tháng, hỗ trợ ban đầu đến 500 triệu đồng; được giao chức danh quản lý chuyên môn; được chi trả chi phí công tác trong và ngoài nước, hỗ trợ tham dự tối thiểu hai hội nghị quốc tế/năm; được giao ít nhất một đề tài cấp Bộ mỗi năm và hỗ trợ nhà ở 10 - 19 triệu đồng/tháng.

Nhiều kiến nghị từ các cơ sở giáo dục: Thủ tục thông thoáng và cơ chế linh hoạt hơn

Đi cùng các ưu đãi mạnh, Đề án đề xuất nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện nền tảng thể chế gồm: rà soát pháp luật về tuyển dụng và bổ nhiệm chuyên gia nước ngoài; nghiên cứu cấp thị thực tích hợp thay thế giấy phép lao động, tạo điều kiện nhập cảnh – cư trú – làm việc thuận lợi; hoàn thiện cơ chế tài chính - tự chủ cho các cơ sở giáo dục và nghiên cứu thành lập Quỹ Thu hút và Phát triển giảng viên, nhà khoa học là người nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài.

Đề án cũng chú trọng xây dựng mạng lưới kết nối tri thức toàn cầu, gồm cơ sở dữ liệu quốc gia về chuyên gia quốc tế, mạng lưới trí thức Việt Nam toàn cầu, các chương trình trao đổi, hội thảo, cố vấn; hoạt động tìm kiếm và kết nối nhân tài; cùng hệ sinh thái hỗ trợ chuyên gia làm việc tại Việt Nam. Công tác truyền thông được xác định là trọng tâm, với định hướng xây dựng chiến lược “Work in Vietnam”, phát huy vai trò các tổ chức khoa học quốc tế và mạng lưới kiều bào nhằm quảng bá Việt Nam như điểm đến học thuật và nghiên cứu uy tín trong khu vực.

Cũng trong phiên họp, đại diện các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp đã đưa ra nhiều kiến nghị nhằm hoàn thiện chính sách thu hút giảng viên, chuyên gia quốc tế theo hướng thực chất và khả thi hơn. Đại diện Trường Đại học Bách khoa TP.HCM đề xuất cải thiện thủ tục cấp phép lao động, thị thực và nghiên cứu triển khai visa nhân tài 3 - 5 năm để tạo điều kiện làm việc ổn định cho chuyên gia. Nhà trường cũng kiến nghị trao thêm quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm trong việc mời và quản lý giảng viên nước ngoài, quy định rõ sở hữu trí tuệ; đồng thời cần có biểu thuế thu nhập cá nhân ưu đãi, cơ chế tài chính linh hoạt và hệ sinh thái hỗ trợ chuyên gia (dịch vụ hành chính, y tế, giáo dục cho con, bộ phận “một cửa”). Trường cũng đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung về chuyên gia quốc tế và phát huy vai trò của cơ quan ngoại giao, hội trí thức trong kết nối nguồn lực.

Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam Lê Anh Vinh phát biểu ý kiến. Ảnh: Bộ Giáo dục và Đào tạo

Ở góc nhìn tổng thể, ông Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, đánh giá nhiều giải pháp của Đề án đã mang tính đột phá nhưng cần phân nhóm đối tượng rõ ràng hơn. Với nhóm chuyên gia xuất sắc, có khả năng “thay đổi cuộc chơi”, ông đề xuất cơ chế vượt trội gắn với các nhiệm vụ như AI, bán dẫn; với đội ngũ chuyên gia quốc tế nói chung, cần tiêu chí minh bạch, môi trường học thuật hấp dẫn và cơ chế tiếp nhận thông thoáng. Ông cũng đề nghị thành lập Quỹ cạnh tranh tài năng để các trường có thêm nguồn lực thu hút nhân lực chất lượng cao trong và ngoài nước.

Vì sao Việt Nam cần phải có những chính sách thu hút chuyên gia giỏi?

Trong bối cảnh thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh nhân tài gay gắt, các quốc gia phát triển liên tục, mở rộng chính sách thị thực, tạo môi trường nghiên cứu hấp dẫn và đầu tư mạnh cho khoa học – công nghệ. Nếu không có cơ chế đủ cạnh tranh, Việt Nam sẽ gặp khó khi tiếp cận nguồn chuyên gia hàng đầu hoặc mong muốn giữ chân người tài.

Ngoài ra, các chính sách tuyển dụng hiện nay còn phân tán, thủ tục hành chính phức tạp, thiếu ưu đãi đủ mạnh; cơ chế tài chính còn bó buộc; việc công nhận tiêu chuẩn quốc tế chưa thực sự linh hoạt. Điều này dẫn tới khả năng cạnh tranh thấp so với các nước trong khu vực như Singapore, Hàn Quốc, Malaysia.

Các đề xuất cơ chế, chính sách được kỳ vọng tạo ra bước chuyển lớn trong môi trường học thuật Việt Nam. Ảnh: Báo Công an nhân dân

Đồng thời, giáo dục đại học – nghề nghiệp cần “chất xúc tác” mới: nhiều lĩnh vực khoa học – công nghệ mũi nhọn của Việt Nam đang thiếu đội ngũ dẫn dắt có tầm quốc tế. Sự tham gia của chuyên gia nước ngoài sẽ giúp thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng và chuyển giao công nghệ; nâng cao chất lượng chương trình đào tạo; tạo môi trường học thuật quốc tế hóa; hỗ trợ hình thành nhóm nghiên cứu mạnh và các phòng thí nghiệm hiện đại.

Các đề xuất cơ chế, chính sách đột phá được kỳ vọng tạo ra bước chuyển lớn trong môi trường học thuật Việt Nam: Tăng sức hút cạnh tranh quốc tế thông qua lương thưởng, hỗ trợ nghiên cứu, điều kiện sống và làm việc; giảm rào cản hành chính, đặc biệt về thủ tục lao động – thị thực; xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ chuyên gia, giúp họ gắn bó lâu dài. Bên cạnh đó sẽ góp phần thúc đẩy hội nhập quốc tế, đưa các cơ sở giáo dục Việt Nam tiếp cận chuẩn mực và mạng lưới học thuật toàn cầu, nâng cao vị thế giáo dục đại học Việt Nam trong khu vực.

Thảo Ly

Tài liệu tham khảo:

https://moet.gov.vn/tin-tuc/tin-tong-hop2/de-xuat-co-che-dot-pha-thu-hut-chuyen-gia-nha-khoa-hoc-quoc-te.html?categoryId=101914884